Osmanlı/Türk Basın Tarihi Yazımı Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme

Bu çalışma, Osmanlı basınının ortaya çıkışı üzerine odaklanan tarih yazımını eleştirel bir perspektifle ele alma amacındadır. Geleneksel Osmanlı basın tarihi yazımına göre basının ortaya çıkışı, devletin modernleşme isteğinin bir sonucudur. Buna göre, yenilikçi ve aydınlanmacı Osmanlı yönetici seçkinleri gelişmiş Batı medeniyeti karşısında İmparatorluğun dağılmasını engellemek amacıyla bir reform programı başlatmış ve toplumdaki değişimin yaratıcısı olarak basının gelişmesi için çaba göstermişlerdir. Kendisine pasif bir konum atfedilen halk ise bir okuyucu kitlesi meydana getirmekten uzak ve durağan bir yapıdadır. Ancak Başbakanlık Osmanlı Arşivleri belgeleri ve 19. yüzyılda basılan gazetelerin farklı bir yaklaşımla incelenmesi basının ortaya çıkışını hızlandıran dinamik bir toplum yapısının varlığını göstermektedir. Bu yazı, Osmanlı İmparatorluğu’nda basının ortaya çıkışının dünya kapitalizmindeki gelişmeler/gerilimler ve toplum içerisinde değişik grupların çatışan çıkarları çerçevesinde ele alınabileceği iddiasındadır. 

This study aims to review the Ottoman/Turkish press historiography with a critical perspective. Conventional Ottoman press historiography claims that, as the active actors of the Empire, the reformist and enlightened Ottoman ruling elites initiated a modernization program to prevent the disintegration of the Empire that led to the development of the Ottoman press. In the conventional Ottoman historiography, the public appeared as an unchanging entity that was far from forming a reading public. Yet, this study argues that a reinvestigation of the state documents and the 19th century Ottoman newspapers shows the dynamic structure of the Ottoman public that facilitated the emergence of the press. This study asserts that the emergence of the Ottoman press can be analyzed in relation to the world capitalist economy as well as the contested interests of the diverse groups in the Ottoman society.