Osmanlı/Türk Basın Tarihi Yazımı Üzerine Eleştirel Bir Değerlendirme
Öz
Bu çalışma, Osmanlı basınının ortaya çıkışı üzerine odaklanan tarih yazımını eleştirel
bir perspektifle ele alma amacındadır. Geleneksel Osmanlı basın tarihi yazımına göre
basının ortaya çıkışı, devletin modernleşme isteğinin bir sonucudur. Buna göre, yenilikçi
ve aydınlanmacı Osmanlı yönetici seçkinleri gelişmiş Batı medeniyeti karşısında
İmparatorluğun dağılmasını engellemek amacıyla bir reform programı başlatmış ve
toplumdaki değişimin yaratıcısı olarak basının gelişmesi için çaba göstermişlerdir.
Kendisine pasif bir konum atfedilen halk ise bir okuyucu kitlesi meydana getirmekten uzak
ve durağan bir yapıdadır. Ancak Başbakanlık Osmanlı Arşivleri belgeleri ve 19. yüzyılda
basılan gazetelerin farklı bir yaklaşımla incelenmesi basının ortaya çıkışını hızlandıran
dinamik bir toplum yapısının varlığını göstermektedir. Bu yazı, Osmanlı İmparatorluğu’nda
basının ortaya çıkışının dünya kapitalizmindeki gelişmeler/gerilimler ve toplum içerisinde
değişik grupların çatışan çıkarları çerçevesinde ele alınabileceği iddiasındadır.
Anahtar Kelimeler
References
- 1 Millet esası üzerine kurulu olan Osmanlı İmparatorluğu yurttaşları farklı dillerde gazete ve dergiler çıkardılar. Bu yazıda Osmanlıca Türkçesi kullanılarak çıkarılan gazeteler kullanıldığı ve buna dayalı literatür incelendiğinden Osmanlı/Türk basın tarihi yazımı üzerine odaklanılacaktır.
- 2 Osmanlı tebaasının vatandaş olarak tanımlanıp, kabul edilmesi basının ortaya çıkışından sonraki bir tarihte 1839 yılında Tanzimat Fermanı’nın ilanı ile gerçekleşmiştir. Tanzimat Fermanı konusunda bkz., Şerif Mardin, “Tanzimat Fermanı’nın Manâsı ve Yeni Bir İzah Denemesi,” Tanzimat Değişim Sürecinde Osmanlı İmparatorluğu içinde, haz. Halil İnalcık ve Mehmet Seyitdanlıoğlu (Ankara: Phoenix, 2. Baskı, 2006), 109-124.
- 3 Yine elçilikçe Le Bulletin de la Légation de la République Française près la Porte Ottomane ve 1796’da La Gazette Française de Constantinople basılmıştır. Bkz., G. Groc, “Propagande Révolutionnaire et Presse Française à Constantinople à la fin du 18e siècle,” Histoire économique et sociale de l’Empire ottoman et de la Turquie (1326-1960), Collection Turcica, v. VIII içinde, ed. Daniel Panzac (Paris, 1995), 799-800.
- 4 Korkmaz Alemdar, İstanbul (1875-1964), Türkiye’de Yayınlanan Fransızca Bir Gazetenin Tarihi (Ankara: Ankara İktisadi ve Ticari İlimler Yayınları, 1980), 7.
- 5 G. Groc, “Le Mercure Oriental: Une Tentative de Presse Commerciale ou Le Premier Journal Privé de l’Empire Ottoman,” Dünü ve Bugünüyle Toplum ve Ekonomi 7 (1994): 28.
- 6 Örneğin bkz., Hıfzı Topuz, 100 Soruda Türk Basın Tarihi (İstanbul: Gerçek Yayınevi, 1973); Hamza Çakır, Osmanlıda Basın İktidar İlişkileri (Ankara: Siyasal Kitabevi, 2002).
- 7 Alexandre Blacque konusundaki tek monograf Orhan Koloğlu tarafından yazılmıştır. Bkz., Osmanlı Basınının Doğuşu ve Blak Bey Ailesi (İstanbul: Müteferrika, 1998).
- 8 Alemdar, İstanbul. Hasan Refik Ertuğ ve Orhan Koloğlu’nda bu tür bir çaba mevcutsa da toplumun iç dinamiklerini göz ardı etmeleri sebebiyle Fransızca ya da diğer ülkeler tarafından İmparatorluk toprakları üzerinde basılan farklı gazetelerin emperyalizm kavramı ile bağlantılı tam analizinden söz etmek mümkün görünmemektedir. Bkz, Hasan Refik Ertuğ, Basın ve Yayın Hareketleri Tarihi (İstanbul: İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Gazetecilik Enstitüsü Yayını, 1970). Orhan Koloğlu, Basımevi ve Basının Gecikme Sebepleri ve Sonuçları (İstanbul: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, 1987).
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
-
Journal Section
Research Article
Authors
Gül Karagöz Kızılca
Publication Date
May 2, 2016
Submission Date
April 11, 2017
Acceptance Date
-
Published in Issue
Year 2016 Volume: 3 Number: 1
Cited By
ENVAİÇEŞİT ÜRÜNLER: İBRET VE HADİKA GAZETELERİNDE REKLAMLAR VE BU GAZETELERİN OKUYUCU KİTLESİ
Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi
https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2021.61.2.20Turkish Edition of Ceride-i Havadis in Armenian Letters
Erciyes İletişim Dergisi
https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.110422019. ve 20. Yüzyıl İstanbulunda Fincancılar Yokuşu, Amerikan Hanı ve Matbaacılık Faaliyetleri
İlef Dergisi
https://doi.org/10.24955/ilef.735446