Doğu’dan Yükselen Işık: Envar-ı Şarkiyye Vilayet Gazetesi

Envar-ı Şarkiyye, Osmanlı modernleşmesinin taşra ayaklarından biri olarak Vilayetler Kanunu’nun ilanından sonra, 5 Temmuz 1867’de vilayet gazetesi namıyla Erzurum’da yayın hayatına başlamıştır. Bu tarihte yayınlanması ona, Anadolu topraklarında Türkçe yayımlanan ilk gazete olma unvanını kazandırmıştır. Anadolu basınının öncüsü sayılmasına ve dönemin sosyal, siyasal ve kültürel yaşamına ilişkin önemli verileri barındırmasına rağmen Envar-ı Şarkiyye’nin akademik çevrelerde az bilinmesi ve hak ettiği önemi görmemesi ciddi bir sorun olarak değerlendirilmektedir. Bu çalışma, Türkiye’nin -bilhassa da Doğu’nun- fikir hayatında önemli bir yeri olan Envar-ı Şarkiyye’nin yayımlanışının 153. yıldönümünde hatırasını anmayı ve tozlu raflarda bekleyen bilgileri gün yüzüne çıkarmayı amaçlamaktadır. Bu amaç çerçevesinde çalışmada, Envar-ı Şarkiyye hakkında literatürde yer alan bilgiler derlenmiş, elde edilen 38 orijinal nüsha ve 13 çeviri sayı üzerinden, betimleyici bir yaklaşımla içeriği incelenmiştir. Yapılan incelemede yayımlandığı bölgenin haber ve sorunlarına öncelik verdiği görülen Envar-ı Şarkiyye’nin vilayetteki güncel olayları ve sorunları ele aldığı, ayrıca merkez ve diğer vilayetlerin gazetelerinden alıntılar da yaparak halkı bilgilendirme ve eğitme işlevi gördüğü tespit edilmiştir.

Envar-ı Şarkiyye, one of the provincial legs of Ottoman modernization, began its life as a provincial newspaper in Erzurum on July 5, 1867, after the announcement of the Law of Provinces, making it the first Turkish newspaper in Anatolia. Although it was a pioneer of the Anatolian press and contains important information regarding the social, political, and cultural life of the period, Envar-ı Şarkiyye is little known today and does not draw the attention it deserves. This study aims to commemorate the 153rd anniversary of the newspaper by describing its important place in the intellectual life of Turkey and the East, and to bring to light the trove of information its volumes, today gathering dust on shelves, contain. To that end, this study compiles the information in the literature about Envar-ı Şarkiyye and analyzes the contents of thirty-eight of the publication’s original copies and thirteen of its special translation issues. This examination shows that Envar-ı Şarkiyye prioritized the news and problems of the region where it was published (the events and issues in Erzurum and its vicinity), yet it also sought to inform and educate the local public by quoting and republishing material from the newspapers of the center and other provinces.